Actividade Económica e Sistemas Económicos

CAPÍTULO 1: Actividade Económica e Sistemas Económicos

- A necesidade de elixir -

1. O concepto de economía

Ocúpase do xeito en que se administran uns recursos escasos, co obxecto de producir bens e servizos e distribuílos para o seu consumo entre os membros da sociedade.

• Nos individuos, ocúpase da forma en que empregan a súa renda de forma coidadosa e sabia en orde a obter o máximo proveito.
• Na sociedade, trata de como os individuos alcanzan o nivel de benestar material máis alto posible a partir dos recursos que eles teñen dispoñibles.

A economía só se ocupa das necesidades que son satisfeitas por bens económicos; isto é, por elementos naturais escasos ou por produtos elaborados polo home.

• Microeconomía: é a parte da economía que estuda o comportamento das economías domésticas ou dos consumidores e das empresas.
• Macroeconomía: céntrase no comportamento global do sistema económico reflectido nun número reducido de variables, como o produto total dunha economía, o emprego, o investimento…

A microeconomía e a macroeconomía ocúpanse das mesmas cuestións aínda que se fixan en distintos aspectos.

2. A economía e a satisfacción das necesidades

As persoas necesitan comer, vestirse, etc. Para iso teñen uns recursos ou ingresos que sempre son insuficientes á hora de conseguir todos os bens e servizos que desexan para satisfacer as súas necesidades.

A sociedade ten necesidades colectivas do mesmo xeito que ocorre coas persoas individuais, tamén ten máis necesidades que medios para satisfacelas.

A satisfacción das necesidades materiais e non materiais obriga aos seus membros a levar a cabo determinadas actividades produtivas.

-> Necesidade humana: é a sensación de carencia de algo unida ao desexo de satisfacela.

• Naturais (comer)
• Segundo de quen xorden
  • Necesidades do individuo
    • Sociais (celebrar as vodas)
  • Necesidades da sociedade
    • Colectivas (transporte)
    • Públicas (orde pública)
• Segundo a súa natureza
  • Necesidades vitais ou primarias (delas depende vivir)
  • Necesidades secundarias (o turismo)

3. As necesidades, os bens económicos e os servizos

Ben é todo aquilo que satisfai directa ou indirectamente, os desexos ou necesidades dos seres humanos.

• Segundo o seu material
  • Bens materiais (mesa)
  • Servizos (educación)
• Segundo o seu carácter
  • Libres (aire)
  • Económicos (a vivenda)
• Segundo a súa natureza
  • De capital
  • Duradeiros

Tipos de bens

• De consumo
  • Non duradeiros
• Segundo a súa función
  • Intermedios
  • Finais
• Segundo sexa o seu consumo
  • Privados
  • Públicos

4. O problema económico: a escaseza e a necesidade de elixir

O problema económico por excelencia é a escaseza e xorde porque as necesidades humanas son virtualmente ilimitadas, mentres que os recursos son limitados e tamén os bens.

A escaseza obríganos a tomar decisións económicas.

A toma de decisións require considerar uns obxectivos fronte a outros.

O mesmo problema expónselle ás empresas e á sociedade no seu conxunto e, en concreto, ao goberno que debe decidir se destina máis recursos á sanidade ou á educación.

Tanto a nivel individual, como da familia, da empresa ou do estado, tomar decisións implica comparar custos e beneficios, aínda que en moitos casos o custo dalgunhas accións non é tan obvio como nun principio poida parecer.

O custo de oportunidade dunha actividade son os bens ou servizos aos que renunciaremos por utilizar os recursos para esta actividade. O custo de oportunidade é aquilo ao que se renuncia para obter algunha cousa a cambio.

A curva de posibilidades de produción describe as distintas combinacións de bens ou servizos finais que poderían producirse nun determinado período de tempo cos recursos e a tecnoloxía existentes.

A curva de posibilidades de produción ilustra dous principios esenciais:

• Os recursos escasos
• Os custos de oportunidade

A eficiencia económica alcánzase cando a sociedade non pode incrementar a cantidade producida dun dos bens sen reducir a do outro.

A eficiencia é a produción máxima que pode obterse dun ben cuns determinados recursos utilizados para producilo.

CAPÍTULO 2: A Actividade Económica: Factores Produtivos e Axentes Económicos

1. Os recursos ou factores produtivos

Os recursos son os factores ou elementos básicos utilizados na produción de bens e servizos, polo que se lles pode denominar factores da produción.

O capital comprende as edificacións, as fábricas, a maquinaria e equipos, as existencias de medios elaborados e demais medios utilizados no proceso produtivo.

Tipos de capital:

• Capital físico ou real: consiste nos instrumentos de toda clase empregados na produción, tales como edificios e maquinaria. A súa duración esténdese sobre varios ciclos de duración.
• Capital humano: a educación, a formación profesional e a experiencia e, en xeral, todo o que contribúa a elevar a capacidade produtiva dos seres humanos.
• Capital financeiro: fondos dispoñibles para a compra de capital físico ou activos financeiros, como bonos ou accións.

A iniciativa empresarial defínese como a capacidade de reunir os recursos necesarios para producir bens e servizos e tecnoloxías. As persoas que teñen iniciativa empresarial son as que se dan conta da oportunidade de crear produtos novos ou mellores e reúnen os recursos necesarios para producilos.

2. A actividade económica e os axentes económicos

Na economía, a diversidade de papeis que desempeñan os axentes económicos, isto é, as familias ou economías domésticas, as empresas e o sector público, pódense clasificar distinguindo tres grandes sectores.

• O sector primario abarca as actividades que se realizan próximas ás bases dos recursos naturais, isto é, as agrícolas, as pesqueiras, as gandeiras e as extractivas.
• O sector secundario recolle as actividades industriais mediante as cales transfórmanse os bens.
• O sector terciario, ou de servizos, reúne as actividades encamiñadas a satisfacer necesidades de servizos que non se plasmen en algo material.

3. As empresas

A empresa é a unidade de produción básica.

As empresas segundo a súa actividade pódense clasificar en tres categorías:

• Industriais: son empresas de transformación. Adquiren materias primas para transformalas en produtos preparados para o consumo. Ex: siderometalúrxicas.
• Comerciais: compran mercadorías para logo vendelas. Ex: grandes almacéns.
• De servizos: son aquelas que non producen nin venden bens materiais, senón que ofrecen ao consumidor o goce directo dunha actividade.

Tipos de empresas segundo a súa natureza xurídica:

• Individuais: cando unha persoa física é a que desempeña as actividades fundamentais.
• Sociais: a empresa pertence a unha persoa xurídica ou grupo de persoas ou socios. Estas empresas poden ser:
  • Colectiva regular: cando os socios achegan traballo e capital e teñen unha responsabilidade ilimitada.
  • Colectiva irregular: cando algúns socios comanditarios que achegan capital e a súa responsabilidade limítase ao capital achegado. Se achegan capital por medio de accións, é unha empresa comanditaria por accións.
• Limitada: os socios achegan capital e só son responsables das subscricións, que non accións. Estas deben estar dispostas ao constituírse a sociedade e non poden incorporarse a títulos negociables nin denominarse accións.
• Anónima: as achegas dos socios divídense en accións ou en partes alícuotas. A súa responsabilidade é limitada, xa que se centra no capital fornecido. Os socios teñen dereitos segundo o número de accións que se posúan. Tamén participan na administración e na repartición de beneficios. Por outra banda, as decisións deben ser aprobadas por maioría.
• Cando os socios achegan capital e traballo, fálase da sociedade anónima laboral. Cando se crea para satisfacer as necesidades dos socios son Cooperativas, compartindo riscos e beneficios.

CAPÍTULO 3. Os Sistemas Económicos

1. Os sistemas económicos e as decisións básicas.

Un sistema económico é o conxunto de relacións básicas, técnicas e institucionais que caracterizan a organización económica dunha sociedade. Estas relacións condicionan o sentido xeral das decisións fundamentais que se toman en toda sociedade e as canles predominantes da súa actividade.

2. O funcionamento dunha economía de mercado

O funcionamento dunha economía capitalista ou de mercado descansa nun conxunto de mercados onde compran e venden os bens e servizos.

- Os mercados e o diñeiro -

Un mercado é toda institución social na que os bens e servizos, así como os factores produtivos, intercámbianse libremente.

- Os mercados e os prezos -

O prezo dun ben é a súa relación de cambio por diñeiro, isto é, o número de euros que se necesitan para obter a cambio unha unidade dun ben.

- A man invisible -

O mecanismo do mercado non require o contacto directo entre compradores e produtores. A clave do mecanismo de mercado é o sinal dos prezos. Se se desexa algo e tense suficiente diñeiro cómprase e se hai un número suficiente de persoas que fan o mesmo, as vendas totais do produto aumentarán e probablemente tamén o seu prezo.

- Aspectos esenciais -

• Os produtores ofrecerán aqueles bens e servizos que son rendibles e para os que hai demanda.
• Os consumidores poden elixir o que compran dentro das súas posibilidades de renda. Supoñemos que os consumidores tratarán de maximizar a súa utilidade total, isto é, gastarán a súa renda da forma en que lles reporte o maior beneficio persoal ou satisfacción.
• A xente pode comprar ou alugar os factores de produción e, desta forma, converterse en produtores e ofrecer os bens e servizos demandados polo mercado.
• Os cambios na oferta ou na demanda de bens comportan cambios no prezo dos bens.

Os prezos logran equilibrar a oferta e a demanda.

- Vantaxes -

• A xente pode elixir producir e consumir segundo as súas preferencias e dispoñibilidades.
• O sistema de prezos fará posible que os excedentes e as escasezas de bens e servizos non duren moito.
• Para decidir que se debe producir non se interveña o Estado.
• Os individuos teñen incentivos financeiros para actuar de forma produtiva. Se os produtores lanzan ao mercado o que os consumidores desexan, poden obter grandes beneficios.

- Inconvintes -

• Existen fallos do mercado que dificultan o seu funcionamento.
• Adoitan existir grandes diferenzas de renda que expoñen problemas de equidade.

3. As limitacións do sistema de economía de mercado

Este sistema, con todo, tamén presenta algunhas limitacións, entre as que cabe destacar as seguintes:

• A renda non se distribúe de forma equitativa, a renda repártese en función de como estea distribuída a propiedade dos recursos e dos salarios vixentes. O resultado é que aparecen unhas diferenzas de renda moi grandes.
• Existen fallos de mercado. Arguméntase que por diversas causas, en ocasións o mercado falla no seu intento de alcanzar a eficiencia económica.

As principais razóns polas que poden xurdir fallos de mercado son as seguintes:

• Existen mercados nos que a competencia é imperfecta. En moitos mercados un ou máis participantes poden influír sobre os prezos fixando o nivel que lles resulte máis conveniente.
• Aparecen efectos externos, como a contaminación que o mercado non aborda. Así, unha industria que produce papel pode contaminar as augas dun río ao que verter os seus residuos. A actividade da industria prexudica aos agricultores que utilizan a auga do río e os prezos de producir papel non reflecten o prexuízo que se está ocasionando aos agricultores. Un caso extremo de externalidade é o dos bens públicos: aqueles cuxo consumo por parte dun individuo non reduce a cantidade dispoñible para outros, como por exemplo, a defensa nacional ou os faros de mar, que expoñen serios problemas. Do uso deste tipo de bens ninguén pode ser excluído, posto que non se poderá asignar un custo pola súa utilización. O resultado é que se ofrecerían nunha contía insuficiente, aínda que a súa produción sexa beneficiosa, se os producise o mercado.
• Así mesmo, o mercado falla no caso dos bens ou recursos de propiedade común, é dicir, os bens ou servizos que se utilizan na produción e no consumo, é propiedade de ningún individuo en concreto, adoitan experimentar un consumo abusivo. Exemplos deste tipo de bens son os bancos de pesca en augas internacionais, ou os pastos comunais.

Os críticos da economía de mercado tamén sinalan que o seu funcionamento é rexeitable polos dous feitos seguintes:

• A publicidade pode utilizarse para manipular aos consumidores e crear necesidades artificialmente.
• As economías de mercado tenden a ser inestables. A economía de mercado está en mans da iniciativa das empresas privadas e tenden a ser moi inestables, sufrindo de forma periódica fortes crises.

4. Funcionamento dunha economía centralizada

O poder central distribúe non só as tarefas do plan, senón tamén os medios de produción, tanto materiais como financeiros.

O control do poder por parte do estado permite levar a cabo unha distribución da renda máis igualitaria.

- O crecemento da burocracia -

O funcionamento do sistema descrito require a existencia dun enorme aparello administrativo, pois é a única forma de controlar ás empresas.

O fluxo de información entre as empresas pasa por un sistema burocrático, que necesariamente ha de ser amplo e complicado. Por outra banda, é fundamental controlar e influír sobre as empresas, de forma que o resultado é unha burocracia crecente. De feito, o denominado inferno burocrático foi un dos feitos que determinou a inviabilidade do sistema de planificación centralizada.

- O funcionamento das empresas -

Para que as empresas reduzan os seus custos, o resultado foi un proceso de endebedamento progresivo. Mentres que a débeda tivo un volume aceptable, o sistema de planificación central funcionou, pero, conforme esta aumentou, as súas ineficiencias fixéronse máis palpables e o seu financiamento menos levadío.

- O fracaso do sistema de economía centralizada -

O enorme crecemento do aparello burocrático, a falta de informacións válidas e de incentivos efectivos que guíen o sistema cara á eficiencia económica, son as razóns últimas que explican o fracaso da planificación centralizada. Non existe ningún mecanismo centralizado que sexa capaz de recoller e transmitir máis eficientemente a información que o sistema de economía de mercado.

5. As economías mixtas

Nunha economía mixta o sector público colabora coa iniciativa privada na resposta ás preguntas sobre o que, o como e o para quen do conxunto da sociedade.

A economía mixta aparece como unha situación intermedia entre o sistema de economía de mercado e o sistema de economía planificada, do mesmo xeito a nivel doctrinal xurdiu unha concepción da economía que está dacabalo entre o liberalismo e o marxismo, esta é o Keynesianismo.

A teoría elaborada por Keynes toma como punto de partida unha economía de mercado e acepta as súas regras de xogo básicas, confía na eficiencia da intervención estatal selectiva, así como na adopción dunha serie de medidas de política fiscal como política económica principal. Keynes defendía que a economía pode situarse de forma continuada nuns niveis de desemprego elevados debido a que o nivel da demanda do conxunto da economía sexa insuficiente. Xa que logo, propugnaba a intervención do estado para reducir o desemprego mediante un aumento do gasto público ou mediante incentivos fiscais ao investimento e ao consumo. De todos os xeitos debe sinalarse que desde comezos da década dos setenta o éxito das ideas keynesianas empezou a crebarse.

- A corrente neoliberal -

O crecemento e importancia que coas teorías keynesianas alcanzou o sector público, produciu unha reacción contraria e, desde fai uns anos observouse un certo proceso de redescubrimento do libre mercado, polo que podemos afirmar que se está asistindo a unha onda de neoliberalismo. Parece, pois, que no mundo actual hai unha revalorización da eficiencia económica que o mecanismo de mercado pode achegar.